Tìm hiểu biến đổi khí hậu là gì? – Nguyên nhân, tác hại và phương pháp khắc phục

Trong những thập kỷ gần đây, “biến đổi khí hậu” đã trở thành một trong những cụm từ được nhắc đến nhiều nhất trên các phương tiện truyền thông, trong các nghị trường quốc tế và cả trong các cuộc thảo luận đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, để hiểu một cách thấu đáo, toàn diện về biến đổi khí hậu là gì cần phải nghiên cứu từ bản chất khoa học, nguyên nhân sâu xa, những tác động khôn lường và các giải pháp mang tính chiến lược của hiện tượng này là một hành trình dài đòi hỏi sự nhìn nhận nghiêm túc.

Bản chất khoa học của biến đổi khí hậu

Xét về khái niệm biến đổi khí hậu là gì theo định nghĩa của Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), biến đổi khí hậu (Climate Change) là những thay đổi của khí hậu bị ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu, và đóng góp thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên được quan sát trong các khoảng thời gian so sánh được.

Nói một cách biến đổi khí hậu là gì ngắn gọn hơn là chu kỳ thời tiết trung bình của một vùng địa lý trong một khoảng thời gian dài (thường là 30 năm). Biến đổi khí hậu là sự thay đổi hệ thống của các đặc trưng khí hậu này, bao gồm nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm, áp suất khí quyển và các hiện tượng thời tiết cực đoan, kéo dài trong nhiều thập kỷ hoặc hàng thế kỷ.

Hiệu ứng nhà kính – Động cơ phía sau sự nóng lên toàn cầu

Để hiểu về biến đổi khí hậu hiện đại, chúng ta phải hiểu về Hiệu ứng nhà kính (Greenhouse Effect). Đây vốn là một hiện tượng tự nhiên giúp Trái Đất giữ lại một phần năng lượng mặt trời, ngăn không cho nhiệt độ hành tinh giảm xuống mức đóng băng, duy trì sự sống.

Cơ chế hoạt động: Năng lượng mặt trời xuyên qua bầu khí quyển xuống bề mặt Trái Đất. Bề mặt hành tinh hấp thụ lượng nhiệt này và bức xạ ngược lại vào không gian dưới dạng tia hồng ngoại. Tuy nhiên, các khí nhà kính có trong khí quyển sẽ hấp thụ và giữ lại một phần lượng nhiệt này, bức xạ ngược trở lại bề mặt Trái Đất.

Sự mất cân bằng: Vấn đề bắt đầu khi các hoạt động của con người thải ra quá nhiều khí nhà kính, làm cho lớp “kính” này trở nên quá dày. Nhiệt lượng bị giữ lại ngày càng nhiều, khiến nhiệt độ trung bình của Trái Đất tăng lên – hiện tượng này gọi là Sự nóng lên toàn cầu (Global Warming).

Lưu ý phân biệt: “Sự nóng lên toàn cầu” chỉ sự gia tăng nhiệt độ bề mặt Trái Đất, trong khi “Biến đổi khí hậu” bao gồm sự nóng lên toàn cầu và tất cả các hệ lụy khác như mực nước biển dâng, bão lũ, hạn hán, và sự thay đổi các mùa.

Nguyên nhân dẫn đến biến đổi khí hậu

Tìm hiểu về biến đổi khí hậu là gì không thể không nói đến nguyên nhân tạo nên hiện tượng này. Biến đổi khí hậu có thể đến từ cả nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo. Tuy nhiên, các báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đã khẳng định: Hơn 95% sự ấm lên toàn cầu từ giữa thế kỷ XX đến nay là do các hoạt động của con người.

Nguyên nhân nhân tạo

Đốt nhiên liệu hóa thạch

Kể từ Cách mạng Công nghiệp (cuối thế kỷ XVIII), nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc nặng nề vào than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên. Việc đốt các nhiên liệu này để vận hành nhà máy nhiệt điện, chạy xe máy, ô tô, máy bay và sưởi ấm đã giải phóng một lượng CO2 khổng lồ vào bầu khí quyển.

Tàn phá rừng (Phá rừng)

Rừng được ví là “lá phổi xanh” của Trái Đất nhờ khả năng hấp thụ $CO_2$ thông qua quá trình quang hợp. Khi con người chặt phá rừng để lấy gỗ, làm đất nông nghiệp hoặc mở rộng đô thị, chúng ta không chỉ làm mất đi bộ máy hấp thụ CO2 tự nhiên mà lượng carbon tích trữ trong cây cối khi bị đốt hoặc phân hủy cũng giải phóng ngược lại môi trường.

Hoạt động nông nghiệp thâm canh

Chăn nuôi gia súc lớn (đặc biệt là bò) giải phóng một lượng lớn khí CH4 qua hệ tiêu hóa của chúng.

Trồng lúa nước trong điều kiện ngập nước tạo môi trường cho vi khuẩn kị khí sinh ra khí CH4

Lạm dụng phân bón hóa học giải phóng khí N2O.

Quá trình công nghiệp hóa và rác thải

Các ngành công nghiệp nặng như sản xuất thép, xi măng, hóa chất tiêu thụ năng lượng cực lớn và phát thải trực tiếp khí nhà kính. Bên cạnh đó, các bãi chôn lấp rác thải sinh hoạt khổng lồ khi phân hủy trong điều kiện thiếu oxy cũng sinh ra lượng lớn methane.

Nguyên nhân tự nhiên

Theo những tin tức mới nhất, trước khi con người xuất hiện hoặc tác động mạnh mẽ, khí hậu Trái Đất đã có những chu kỳ thay đổi tự nhiên (như các thời kỳ băng hà và gian băng) do:

Chu kỳ Milankovitch: Sự thay đổi quỹ đạo quay và độ nghiêng trục của Trái Đất đối với Mặt Trời theo chu kỳ hàng chục nghìn năm.

Hoạt động núi lửa: Khi núi lửa phun trào, chúng giải phóng khí và bụi vào khí quyển. Bụi có thể che khuất ánh nắng làm giảm nhiệt độ tạm thời, nhưng khí nhà kính từ núi lửa cũng góp phần làm ấm hành tinh.

Hiện tượng El Niño và La Niña: Sự thay đổi nhiệt độ nước biển ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương gây ra những biến động khí hậu mang tính chu kỳ ngắn hạn trên toàn cầu.

Tuy nhiên, tốc độ biến đổi khí hậu tự nhiên diễn ra vô cùng chậm (mất hàng nghìn đến hàng triệu năm), khác xa với tốc độ chóng mặt (chỉ trong vòng vài thập kỷ) do con người gây ra hiện nay.

Những tác động khốc liệt của biến đổi khí hậu

Sự gia tăng nhiệt độ và các đợt nắng nóng cực đoan

Tìm hiểu về biến đổi khí hậu là gì cho thấy, các mùa hè trở nên gay gắt hơn, các đợt nắng nóng (heatwaves) kéo dài kỷ lục xuất hiện tại châu Âu, châu Á, và Bắc Mỹ.

Nắng nóng cực đoan gây đột quỵ, tử vong ở người, đồng thời làm bùng phát các vụ cháy rừng lịch sử (như tại Úc năm 2019-2020 hay Canada năm 2023).

Băng tan và mực nước biển dâng

Khi nhiệt độ tăng, các khối băng khổng lồ ở Greenland và Nam Cực, cùng với các sông băng trên núi cao, đang tan chảy với tốc độ chóng mặt. Đồng thời, nước biển ấm lên sẽ giãn nở nhiệt.

Hậu quả: Mực nước biển toàn cầu đã dâng lên khoảng 20 cm kể từ năm 1900 và tốc độ đang ngày càng nhanh hơn.

Nguy cơ: Các thành phố ven biển lớn như New York, Tokyo, Thượng Hải, Mumbai, và các vùng đồng bằng hạ lưu sông (như Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam) đối mặt với nguy cơ bị ngập lụt vĩnh viễn hoặc bị xâm nhập mặn nghiêm trọng.

Biến động lượng mưa và thiên tai cực đoan

Mưa lũ và siêu bão: Các cơn bão nhiệt đới trở nên mạnh hơn, mang theo lượng mưa lớn khủng khiếp, gây ra lũ quét và sạt lở đất.

Hạn hán nghiêm trọng: Trái lại, tại một số khu vực, sự bốc hơi nhanh chóng dẫn đến hạn hán kéo dài, làm cạn kiệt các nguồn nước ngọt và biến đất đai thành hoang mạc.

Đe dọa an ninh lương thực và an ninh nguồn nước

Nông nghiệp thất thu: Sự thay đổi thất thường của thời tiết làm rối loạn mùa vụ. Hạn hán và lũ lụt làm giảm năng suất cây lương thực chủ lực như lúa gạo, ngô, lúa mì.

Khan hiếm nước: Các dòng sông băng vốn là nguồn cung cấp nước ngọt vào mùa hè cho hàng tỷ người đang biến mất, đe dọa trực tiếp đến nước sinh hoạt và tưới tiêu.

Suy thoái hệ sinh thái và mất đa dạng sinh học

San hô bị tẩy trắng: Các rạn san hô – “rừng nhiệt đới của đại dương” – cực kỳ nhạy cảm với nhiệt độ nước. Hiện tượng nước biển ấm lên và axit hóa đại dương đang làm chết các rạn san hô trên diện rộng, phá hủy chuỗi thức ăn biển.

Tác động của biến đổi khí hậu đối với Việt Nam

Việt Nam được các tổ chức quốc tế đánh giá là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu do có bờ biển dài và hai vùng đồng bằng hạ lưu sông rất thấp so với mực nước biển.

Đồng bằng sông Cửu Long và hiểm họa kép

Xâm nhập mặn: Vào mùa khô, nước biển tiến sâu hàng chục km vào nội đồng, làm hàng trăm nghìn héc-ta đất trồng trọt bị nhiễm mặn, người dân thiếu nước ngọt sinh hoạt trầm trọng.

Sạt lở bờ sông, bờ biển: Sự thay đổi dòng chảy kết hợp với mực nước biển dâng khiến hàng loạt ngôi nhà và đất đai dọc bờ sông, bờ biển bị nuốt chửng.

Thiên tai cực đoan tại miền Trung và miền Bắc

Miền Trung: Phải gánh chịu các cơn bão có quỹ đạo dị thường, sức tàn phá lớn hơn, gây ra lũ chồng lũ, lụt lội kéo dài và sạt lở đất nghiêm trọng tại các vùng núi.

Miền Bắc: Hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm, rét hại kéo dài vào mùa đông hoặc những đợt nắng nóng gay gắt kỷ lục vào mùa hè xuất hiện thường xuyên hơn, gây thiệt hại lớn cho chăn nuôi và trồng trọt.

Các giải pháp toàn cầu ứng phó với biến đổi khí hậu

Đối phó với biến đổi khí hậu là gì đòi hỏi hai chiến lược song song: Giảm nhẹ (Mitigation) và Thích ứng (Adaptation).

Giải pháp giảm nhẹ biến đổi khí hậu

Chuyển dịch năng lượng sang năng lượng tái tạo

Thay thế hoàn toàn các nhà máy điện than, dầu khí bằng các nguồn năng lượng sạch, vô tận và không phát thải carbon như:

Năng lượng mặt trời: Sử dụng các tấm pin quang điện.

Năng lượng gió: Xây dựng các turbine gió trên đất liền và ngoài khơi.

Thủy điện, năng lượng địa nhiệt và năng lượng sóng biển.

Nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng

Phát triển các công nghệ tiết kiệm điện trong công nghiệp.

Ứng dụng kiến trúc xanh, sử dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên cho các tòa nhà đô thị.

Cách mạng giao thông xanh

Chuyển đổi từ xe sử dụng động cơ đốt trong sang xe điện (EV).

Phát triển hệ thống giao thông công cộng chạy bằng điện hoặc hydro sạch.

Bảo vệ và phục hồi rừng

Nghiêm cấm các hành vi phá rừng hoang dã.

Triển khai các chiến dịch trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc trên quy mô lớn để tăng cường “bể hấp thụ carbon”.

Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

Vì một lượng lớn khí nhà kính đã tồn tại sẵn trong khí quyển và sẽ tiếp tục gây ấm lên trong nhiều thập kỷ tới, chúng ta buộc phải học cách thích nghi với những thay đổi không thể đảo ngược.

Xây dựng cơ sở hạ tầng kiên cố: Đắp đê biển, xây dựng các đập ngăn mặn, hệ thống thoát nước đô thị chống ngập lụt.

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Nghiên cứu và lai tạo các giống lúa, hoa màu mới có khả năng chịu mặn, chịu hạn và chịu ngập úng tốt.

Hệ thống cảnh báo sớm: Ứng dụng công nghệ vệ tinh và AI để dự báo chính xác các hiện tượng thời tiết cực đoan (bão, lũ quét), giúp người dân sơ tán kịp thời.

Các nỗ lực hợp tác quốc tế

Biến đổi khí hậu là vấn đề toàn cầu, không một quốc gia đơn lẻ nào có thể tự giải quyết.

Cam kết Net-Zero: Tại các hội nghị COP (như COP26, COP28), nhiều quốc gia (bao gồm cả Việt Nam) đã cam kết đưa mức phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050. Điều này có nghĩa là lượng khí nhà kính phát thải ra sẽ cân bằng với lượng được hấp thụ.

Kết luận

Những thông tin trên đây đã làm rõ vấn đề cần hỏi đáp về biến đổi khí hậu không còn là một lý thuyết khoa học xa xôi, mà là một thực tế khốc liệt đang định hình lại cuộc sống của nhân loại. Nó đặt ra cho con người một bài kiểm tra lớn nhất về sự đoàn kết, trí tuệ và bản năng sinh tồn. Vượt qua cuộc khủng hoảng khí hậu không phải là để “cứu Trái Đất” – bởi Trái Đất sẽ luôn tìm cách tự cân bằng sau hàng triệu năm – mà chính là để cứu lấy nền văn minh của chính loài người.